26 Ekim-1 Kasım haftasında Farsça basının gündemine iki zıt sinyal birden hâkim oldu: bir yanda ABD ve İsrail'de savaşın yeniden başlamasına hazırlık işaretleri çoğaldı, diğer yanda Katarlı arabulucuların mekik diplomasisi sürdü ve bir "çerçeve" iddiası masaya geldi. Bu ikilik, İsrail'deki seçim sonrası siyasi tıkanıklık, Hürmüz Boğazı'nda dördüncü tanker olayı ve İran ekonomisinin çöküşüne dair çelişkili rakamlarla birlikte haftayı şekillendirdi. Bu yazı, Farsçadan'ın hafta boyunca yayımladığı haberlerden derlenmiştir. Her bilgi ilgili habere ve o haberin dayandığı yayın organına atfedilir.
Haftanın üç başlığı
1. Savaşa hazırlık mı, diplomasiye devam mı?
Hafta, IRNA'nın İsrail Kanal 12'den aktardığı bir haberle açıldı: Başbakan Netanyahu ile ordu Genelkurmay Başkanı Eyal Zamir, Knesset seçiminden iki gün önce İran'a olası bir saldırının zamanlaması konusunda "az görülür düzeyde" bir anlaşmazlığa düştü (Netanyahu-Zamir). Aynı gün Iran International, Trump'ın Fox News'e "onlarla anlaşma mı yapacağım yoksa işlerini mi bitireceğim?" dediğini, ancak "bu gece saldırı olmayacağını" belirttiğini aktardı; Katarlı arabulucuların da aynı gün Tahran'da olduğu bildirildi (Trump: anlaşma mı, bitirme mi).
Hazırlık sinyalleri haftanın ortasında yoğunlaştı. Iran International'ın AP'den aktardığına göre ABD, 3 Kasım'daki ara seçimlerin ardından olası yeni bir harekâta karşı bölgesel müttefiklerini uyardı (ABD müttefiklerini uyardı). Hamshahri'nin Washington Post'a dayandırdığı habere göre CIA, gizli bir değerlendirmede İran'ın olası yeni saldırılara Hürmüz'de kısıtlama artırma, dış hedeflere saldırı ya da ABD topraklarına siber saldırı ile karşılık verebileceğini öngördü (CIA'nin 3 senaryosu). Perşembe günü Hamshahri'nin Wall Street Journal'a dayandırdığı habere göre CENTCOM Komutanı Orgeneral Brad Cooper, Trump'a İran seçeneklerini sundu ve İsrail'e bir Patriot bataryası ile on askeri nakliye uçağından oluşan bir "hava köprüsü" kuruldu (Patriot ve hava köprüsü). Hafta, IRNA'nın aktardığı ve WSJ'ye dayanan bir haberle kapandı: Trump, üst düzey komutanlarla muharebe operasyonlarının yeniden başlatılması seçeneklerini değerlendirdiği görüşmelerin ardından Netanyahu'yla telefonda görüştü; Iran International bu görüşmeyi "saldırıların yeniden başlaması ihtimalinin gölgesinde" gerçekleşen bir temas olarak sundu (Trump-Netanyahu görüşmesi).
Buna karşılık diplomasi kanalı da açık kaldı. Donya-ye Eghtesad'ın Axios muhabiri Barak Ravid'den aktardığına göre Katarlı arabulucular cuma günü Tahran'da 12 saat süren görüşmelerin ardından Doha'ya döndü; El Arabiye'ye dayanan ayrı bir iddiaya göre taslak çerçeve, uranyum transferini ve Çin'in garantörlüğünü içeriyor (Katar çerçevesi). ABD'nin Ankara Büyükelçisi Tom Barrack ise IRNA'nın aktardığına göre gerginliği azaltacak bir anlaşmaya yakın olunduğunu ve iki hafta içinde ilerleme olabileceğini söyledi (Barrack).
2. İsrail'de seçim sonrası tıkanıklık
Salı günü yapılan Knesset seçiminin ardından açıklanan sandık başı anketleri, Hamshahri'nin aktardığına göre ne Netanyahu'nun ittifakının ne de emekli Orgeneral Gadi Ayzenkot'un liderliğindeki muhalefetin 61 sandalyeye ulaştığını gösterdi; farklı televizyon kanallarının anketleri de birbiriyle örtüşmedi (seçim belirsizliği). Sonuçlar netleşmeden, Iran International'ın aktardığına göre Savunma Bakanı Yisrael Katz ile Ayzenkot arasında İran'a yönelik olası bir askeri kararı kimin vereceği üzerinden sert bir tartışma çıktı; Katz, Ayzenkot'u X'te "demokratik olmayan ve gerçeklikten kopuk" sözlerle eleştirdi (Katz-Ayzenkot).
3. Hürmüz'de dördüncü tanker, ekonomide çöküş sinyalleri
Hafta boyunca Hürmüz'de olaylar sürdü. Perşembe-cuma gecesi IRNA'nın aktardığına göre bir tanker UKMTO'nun bildirdiği "bilinmeyen bir cisimle" vuruldu, ayrı bir tekne de yanarak battı (tanker ve bilinmeyen cisim). Ertesi gün İRNA'nın aktardığına göre Sepah, benzer şekilde "ihlalci" ilan edilen dördüncü tankerin mayına çarptığını açıkladı; Iran International'ın Financial Times'a dayandırdığı habere göre ise bu, yapışkan bir mayınla yapılan kasıtlı bir saldırıydı (dördüncü tanker). Pazar günü IRNA'nın aktardığına göre UKMTO, Umman Denizi'nde büyük bir balıkçı gemisine organize bir korsan grubunca izinsiz girildiğini bildirdi (balıkçı gemisi).
Ekonomik maliyet de haftanın ana başlıklarından biriydi. IRNA'nın The Hill'den aktardığına göre CENTCOM'un tahminine göre ABD'nin İran'a karşı savaş maliyeti eylülden bu yana 47 milyar dolara ulaştı (savaş maliyeti). İran tarafında Kayhan'ın İstatistik Merkezi verilerine dayandırdığı habere göre mehr ayında yıllık nokta enflasyonu %88,7'ye çıktı (enflasyon %88,7); IranIntl'in ABD Hazine Bakanlığı raporuna dayandırdığı habere göre ise bu oran %90'a ulaştı ve riyal ağustostan bu yana serbest piyasada %25 değer kaybetti (Hazine raporu). Donya-e Eqtesad'ın aktardığına göre hükümet, kalabarg (gıda kuponu) sisteminde üst gelir dilimlerini kapsam dışına çıkarmayı değerlendiriyor (kalabarg sınıflandırması).
Çerçeve farkları
Aynı olgular hafta boyunca farklı kamplarda farklı çerçevelere büründü.
| Kaynak (yönelim) | Olay | Çerçeve |
|---|---|---|
| IRNA (Devlet ajansı) | Dördüncü tanker olayı | Sepah'ın "mayına çarpan ihlalci gemi" açıklamasını doğrudan aktardı |
| Iran International, Financial Times aktarımıyla (Muhalif, yurt dışı) | Aynı olay | Yapışkan mayınla yapılan kasıtlı bir saldırı olduğunu öne çıkardı |
| Kayhan (Sertlik yanlısı) | Mehr ayı enflasyonu | İstatistik Merkezi'nin %88,7 resmî rakamını verdi |
| IranIntl, ABD Hazinesi aktarımıyla (Muhalif, yurt dışı) | Aynı dönem enflasyonu | ABD Hazine Bakanlığı'nın %90 tahminini ve riyal çöküşünü öne çıkardı |
| Hamshahri (Tahran Belediyesi, ilkeci) | Katz-Ayzenkot tartışması ve seçim belirsizliği | İsrail'deki kurumsal çatlağı ve kararsızlığı öne çıkardı |
| IRNA (Devlet ajansı) | Trump-Netanyahu telefon görüşmesi | WSJ'ye dayanarak "savaşı yeniden başlatma hazırlığı" çerçevesini aktardı |
| Donya-ye Eqtesad (teknokrat) | Katar arabuluculuğu | Axios ve El Arabiye'ye dayanarak somut bir "çerçeve" iddiasını öne çıkardı |
| IRNA (Devlet ajansı) | Tom Barrack'ın açıklaması | "Gerginliği azaltacak anlaşmaya yakınız" ifadesini doğrudan verdi |
Savaş-diplomasi ikiliği en çok Hürmüz haberlerinde görüldü: Sepah'ın "mayın" anlatısı resmî ajanslarca olduğu gibi aktarılırken, yurt dışı muhalif kaynaklar uluslararası basına (Financial Times, Reuters) dayanarak "saldırı" çerçevesini öne çıkardı. İsrail'deki belirsizlik haberlerinde ise İran basınının ortak tutumu, seçim sonrası kurumsal çatlağı Tahran'ın lehine bir fırsat gibi sunmaktı; buna karşın ABD'nin müttefik uyarısı ve Patriot sevkiyatı haberleri, İran basınında savaşın yakın olduğuna işaret eden kanıtlar olarak derlendi.
Türkiye açısından
Haftanın Türkiye'yi en çok ilgilendiren gelişmesi Mekke Paktı ülkelerinin Tahran'daki dörtlü zirvesiydi. Donya-ye Eghtesad'ın aktardığına göre MİT Başkanı İbrahim Kalın, Suudi Arabistan Savunma Bakanı Halid bin Selman ve Pakistan Kara Kuvvetleri Komutanı Asım Münir, pazartesi günü İran Yüksek Millî Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsin Rızaî ile bölge güvenliğini görüştü; görüşme İran-ABD krizinin sürdüğü ve Yemen'deki gerginliğin derinleştiği bir dönemde gerçekleşti (Tahran zirvesi).
Azerbaycan'la başörtüsü krizi de sürdü. Kayhan'ın aktardığına göre Cumhurbaşkanlığı baş müşaviri Oktay Saral, Azerbaycan'daki okullarda başörtüsü yasağını eleştirmesinin ardından Bakü'nün talebiyle görevden alındı (Saral'ın görevden alınması). Haftanın sonunda ISNA'nın aktardığına göre Cumhurbaşkanı Aliyev, Erdoğan'ın kişisel davetine rağmen Ankara'daki Türk Devletleri Teşkilatı zirvesine katılmadı; Hamshahri bunu BBC Farsça'ya atfen "Bakü-Ankara ilişkilerinde artan anlaşmazlık" başlığıyla verdi (Aliyev'in zirveye gitmemesi).
Hafta sonunda ISNA'nın aktardığına göre Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Hürmüz Boğazı'nın aylardır kapalı kalmasının, Ukrayna'daki savaşla birleştiğinde küresel ekonomiye ağır bir yük bindirdiğini söyledi (Fidan'ın açıklaması). ABD'nin Ankara Büyükelçisi Tom Barrack'ın gerginliğin azalabileceğine dair açıklaması da Türkiye üzerinden, IRNA'nın aktardığı haberle gündeme geldi (Barrack).
Önümüzdeki hafta neye bakmalı
- 3 Kasım (salı): Iran International'ın AP'den aktardığına göre ABD'nin müttefiklerini uyardığı Kongre ara seçimleri bu tarihte yapılacak; haberlerde bu tarihin ardından olası yeni bir askeri harekâtın gündeme gelebileceği belirtiliyor (ABD müttefiklerini uyardı).
- Tarihi açıklanmamış: Al-Monitor'a dayanan habere göre Katar'ın önerdiği "yedi günlük güven artırıcı plan" ile Tahran-Doha arasında cumartesi günü sürdüğü belirtilen müzakerelerin sonucu henüz bilinmiyor (ABD müttefiklerini uyardı; Katar çerçevesi).
- Tarihi açıklanmamış: Tom Barrack'ın "önümüzdeki iki hafta içinde" ilerleme olabileceğini söylediği gerginliği azaltma anlaşmasının somut bir adıma dönüşüp dönüşmeyeceği izlenecek (Barrack).
- Tarihi açıklanmamış: İsrail'de Knesset seçiminin kesin sonuçları ve olası hükümet kurma sürecinin İran dosyasındaki karar mekanizmasını nasıl etkileyeceği henüz netleşmedi (seçim belirsizliği).
