2-8 Kasım haftasında Farsça basının gündemi, ABD ara seçiminin (3 Kasım) ardından açılacağı öne sürülen bir saldırı penceresi etrafında şekillendi. Hafta, bu pencerenin fiilen kullanıldığına dair haberlerle (Kışm Adası vuruşu, CENTCOM'un ablukayı karaya taşıması) başladı ve Hürmüz Boğazı'nda iki tankerin aynı gece ateş almasıyla kapandı. Bu gerilimin yanında İran'ın caydırıcılık arayışı da öne çıktı: Rusya'dan S-400 talebi ve nükleer silahın "taktik kullanımı" tartışması. Bu yazı, Farsçadan'ın hafta boyunca yayımladığı haberlerden derlenmiştir. Her bilgi ilgili habere ve o haberin dayandığı yayın organına atfedilir.

Haftanın üç başlığı

1. Ara seçim sonrası saldırı eşiği ve Hürmüz'ün maliyeti

Hafta, yarı resmî ISNA'nın aktardığına göre eski IAEA Genel Direktörü Muhammed ElBaradei'nin, ABD'nin İran'a yeni bir saldırısının "tam bir çılgınlık" olacağı uyarısıyla açıldı (ElBaradei'nin uyarısı). Uyarı boşuna değildi: Hamshahri'nin Wall Street Journal'a dayandırdığı habere göre ABD, ara seçimden bir gün önce Kışm Adası'na gizli bir saldırı düzenledi; bir savaş uçağı adadaki bir füze fırlatma rampasını imha etti (Kışm Adası saldırısı). Ekonomi gazetesi Donya-ye Eghtesad'ın New York Times'a dayandırdığı habere göre ise CENTCOM'un elinde çarşamba günü ya da daha erken uygulanabilecek daha kapsamlı bir saldırı planı bulunuyordu (NYT: saldırı planı). Perşembe günü Hamshahri'nin aktardığına göre İran Ordusu, Kışm Adası üzerinde bir ABD MQ-9 İHA'sını düşürdüğünü açıkladı; CENTCOM olayla ilgili yorum yapmadı (MQ-9 düşürüldü).

Hafta, cumartesi gecesi Hürmüz'de yeni bir olayla kapandı: IRNA'nın aktardığına göre Sepah Donanması, ikisi de "ihlalci" ilan edilen iki tankerin mayına çarparak alev aldığını açıkladı; aynı gece CENTCOM ise Umman Denizi'nde abluka ihlali gerekçesiyle ayrı bir ticari gemiyi hareketsiz bıraktığını duyurdu, ancak iki açıklama arasındaki ilişki teyit edilmedi (iki tanker ateş aldı). Cumartesi günü Iran International'ın aktardığına göre CENTCOM, mevcut deniz ablukasını kara sınırlarına ve Hazar Denizi'ne genişletmek için "Demir Kapı" adlı bir görev gücü kurdu; adım İran'a silah ve yaptırımlı mal girişini kesmeyi hedefliyor (Demir Kapı). Boğazın kapalı kalmasının faturası da büyüyor: Hamshahri'nin aktardığına göre ADNOC yöneticisi küresel rezervlerden 1 milyar varilin çekildiğini söylerken (ADNOC uyarısı), ISNA'nın aktardığına göre von der Leyen bunun Avrupa'ya 127 milyar avroya mal olduğunu belirtti (von der Leyen); IRNA'nın Reuters'tan aktardığına göre Brent petrolü de cuma günü yeniden 100 doları aştı (Brent 100 dolar).

2. Diplomasi kanalı kapanmıyor

Buna karşılık müzakere kanalı da hafta boyunca açık kaldı. Ekonomi gazetesi Donya-ye Eghtesad'ın Axios'tan aktardığına göre İran heyeti, Doha'daki görüşmelerin "olumlu geçtiğini" belirterek pazar sabahı kenti terk etti; Dışişleri Bakanı Arakçi ise kesin bir sonuca ulaşılmadığını söyledi (Doha görüşmeleri). Salı günü, yarı resmî ISNA'nın aktardığına göre ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, ara seçim arifesinde İran'la müzakerelerde "ilerleme" kaydedildiğini söyledi (Vance'in sözleri). Perşembe günü Hamshahri'nin Axios'tan aktardığına göre Trump, ulusal güvenlik ekibiyle yaptığı acil bir toplantının ardından yeni bir askerî harekât kararını kısa süre içinde verecek; aynı habere göre Katar'ın Hürmüz'ü açma teklifi masadaydı (Trump'ın kararı). Teknik düzeyde de adımlar atıldı: Khabaronline'ın aktardığına göre Umman ve İran dışişleri bakanları, Hürmüz'de deniz trafiğinin güvenli şekilde yeniden başlaması için pratik düzenlemeleri değerlendirdi (Umman-İran görüşmesi).

3. Rusya'dan yeni silahlar, nükleer söylemde sertleşme

İran'ın caydırıcılık arayışı da hafta boyunca ayrı bir başlıktı. Iran International'ın aktardığına göre Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsin Rezai, önceden açıklanmamış bir Moskova ziyaretinde Putin'e Rehber Hamaney'in mesajını iletti (Rezai-Putin görüşmesi). Aynı hafta İran International'ın Financial Times'tan aktardığına göre Rusya, helikopterden atılan 90 güdümlü roket fırlatıcısını İran'a tedarik etmeyi kabul etti (FT: roket fırlatıcıları); Ettelaat'ın Telegraph'tan aktardığına göre ise İran, Rezai'nin ziyaretinde Putin'den S-400 hava savunma sistemi istedi, ancak teslimat teyit edilmedi (Telegraph: S-400 talebi).

Nükleer söylemde de sertleşme vardı. Pazartesi günü Kayhan'ın Fars'tan aktardığına göre İran Meclisi'nde milletvekilleri NPT'den çıkış tasarılarının gündeme alınmasını istedi (NPT çıkış talepleri). Çarşamba günü Hamshahri'nin aktardığına göre IAEA Genel Direktörü Grossi, İran'ın elinde nükleer silah bulunmadığını söylerken, Kayhan buna "hesabımız kapanmadı" diyerek karşılık verdi (Grossi-Kayhan çekişmesi). Hafta sonunda Khabaronline'ın aktardığına göre siyasetçi Muhammed Cevad Laricani, devlet televizyonunda nükleer silahın sivillere karşı kullanılamayacağını ama düşman askeri üssüne karşı "taktik olarak" kullanılabileceğini söyledi (Laricani'nin sözleri). Bu söylemlerin yankısı toplumda da görüldü: Khabaronline'ın aktardığına göre Sağlık Bakanlığı, The Times'ın nükleer tesislere yakın bölgelerde iyot hapı dağıtıldığı iddiasını yalanladı (iyot hapı iddiası).

Çerçeve farkları

Aynı olgular hafta boyunca farklı kamplarda farklı çerçevelere büründü.

Kaynak (yönelim)OlayÇerçeve
IRNA (Devlet ajansı)Hürmüz'de iki tankerin ateş alması (8 Kasım)Sepah'ın "mayına çarpma" açıklamasını doğrudan aktardı
CENTCOM, IRNA aktarımıylaAynı gece Umman Denizi'ndeki bir gemi"Abluka ihlali" gerekçesiyle hareketsiz bırakıldığını açıkladı; iki olay arasındaki ilişki teyit edilmedi
Hamshahri (Tahran Belediyesi, ilkeci)IAEA'nın İran değerlendirmesiGrossi'nin "nükleer silah yok" sözünü başlığa çıkardı
Kayhan (Sertlik yanlısı)Aynı açıklama"Hesabımız kapanmadı" diyerek IAEA'nın denetimini sorguladı
Khabaronline (Ilımlı muhafazakâr, Laricani çevresi)Nükleer silah kullanımı tartışmasıLaricani'nin "düşman üssüne karşı taktik kullanım" sözünü, sivillere kullanılamayacağı vurgusuyla aktardı
Kayhan (Sertlik yanlısı)NPT üyeliğiMilletvekillerinin çıkış tasarılarının gündeme alınması talebini öne çıkardı
Iran International (Muhalif, yurt dışı)Rezai'nin Moskova ziyareti"Önceden açıklanmamış" gizli ziyaret çerçevesiyle verdi
Ettelaat (Köklü gazete, ılımlı-gelenekçi)Aynı ziyaretBölgesel ve güvenlik meselelerinde "danışma" çerçevesiyle, daha nötr bir dille aktardı
Khabaronline (Ilımlı muhafazakâr)Erdoğan-Trump telefon görüşmesi"Diplomasiyle çözülmeli" çağrısını öne çıkardı

Nükleer dosyada en çarpıcı karşıtlık, aynı hafta içinde art arda geldi: IAEA'nın en yüksek yetkilisi "nükleer silah yok" güvencesi verirken, sertlik yanlısı Kayhan bunu sorgulayıp NPT'den çıkış talebini öne çıkardı; hafta sonunda ise muhafazakâr çevreden bir siyasetçi, taktik nükleer silah kullanımını kamuoyunda nadiren görülen bir açıklıkla dile getirdi. Hürmüz'deki olaylarda da örüntü tekrarlandı: resmî ajanslar "mayın" çerçevesini olduğu gibi aktarırken, ABD tarafının "abluka ihlali" açıklaması ayrı ve doğrulanmamış bir olay olarak kaldı.

Türkiye açısından

Haftanın Türkiye-İran hattında en ciddi gelişme sınırda yaşanan ölümdü. Hamshahri'nin aktardığına göre Türkiye Savunma Bakanlığı, Hakkari'nin Yüksekova ilçesinde sınırdan yasa dışı geçişe müdahale sırasında bir askerin, İran tarafından geldiği değerlendirilen ateş sonucu öldüğünü açıkladı; iki ülke olayın aydınlatılması için eşgüdümlü soruşturma başlattı (sınırda asker ölümü). Buna karşılık ekonomik işbirliği de sürdü: Kayhan'ın Tasnim'den aktardığına göre İran ve Türkiye bakanları, İstanbul'daki COMCEC toplantısında ortak sınır kapılarının 24 saat çalışmasında anlaştı (sınır kapısı kararı).

Hafta sonunda İran International'ın aktardığına göre ABD Hazine Bakanlığı, yaptırımlı İran hava yollarına İstanbul'dan yer hizmeti sağlayan Fugo Ground Services'i tahrim listesine ekledi; bu, Türkiye merkezli bir şirketin İran yaptırımları dosyasında doğrudan hedef olduğu hafta içindeki tek örnekti (Fugo yaptırımı). Diplomatik cephede ise Khabaronline'ın Anadolu Ajansı'na dayandırdığı habere göre Cumhurbaşkanı Erdoğan, cumartesi akşamı Trump'la yaptığı telefon görüşmesinde ABD-İran geriliminin diplomasiyle çözülmesi gerektiğini söyledi; görüşmenin varlığı hem Ankara'nın resmî kanalı hem de İran devlet medyası üzerinden teyit edildi (Erdoğan-Trump görüşmesi). Khabaronline'ın Al-Monitor'den aktardığına göre ise Erdoğan'ın aynı hafta sonu Bakü'ye yaptığı ziyaret, başörtüsü krizinin ardındaki Türkiye-Azerbaycan gerginliğini örtmekte zorlanıyordu (Bakü ziyareti).

Önümüzdeki hafta neye bakmalı

  • Pazar (bugün): IRNA'nın aktardığına göre İsrail Cumhurbaşkanı Herzog'un Netanyahu'nun rakibi Gadi Eisenkot'u hükümeti kurmakla görevlendirme kararı resmî bir törenle kendisine tebliğ edilecek; bu sürecin İran dosyasındaki karar mekanizmasını nasıl etkileyeceği henüz netleşmedi (Eisenkot görevlendirildi).
  • Tarihi açıklanmamış: Hamshahri'nin Axios'tan aktardığına göre Trump'ın İran'a yeniden saldırı ile Katar'ın sunduğu çerçeve arasında vereceği kısa süreli karar henüz bilinmiyor (Trump'ın kararı).
  • Tarihi açıklanmamış: Ettelaat'ın Telegraph'tan aktardığına göre İran ile Rusya arasında süren S-400 müzakeresinin bir anlaşmaya dönüşüp dönüşmeyeceği ve somut bir teslimat takvimi açıklanıp açıklanmayacağı izlenecek (Telegraph: S-400 talebi).
  • Tarihi açıklanmamış: Iran International'ın aktardığına göre CENTCOM'un kara sınırlarını ve Hazar Denizi'ni kapsayan "Demir Kapı" görev gücünün nasıl uygulanacağı, İran-Türkiye ve İran-Rusya sınır ticaretini ne ölçüde etkileyeceği henüz belirsiz (Demir Kapı).