Nedir?
Rehberlik Makamı (Farsça okunuşu Rahbari), İran İslam Cumhuriyeti'nde devletin en üst makamıdır. Makamın dayandığı ilke Velayet-i Fakih'tir (Farsça okunuşu Velâyat-e Faqih). İfade "fakihin velayeti", yani İslam hukukçusunun toplum üzerindeki yönetim ve vesayet yetkisi anlamına gelir. Makamı taşıyan kişiye Türkçe haberlerde "Rehber", "İslam Devrimi Rehberi" ya da "dinî lider" denir.
Anayasanın 5. maddesine göre, Şii inancında gaybette olduğuna inanılan On İkinci İmam'ın yokluğunda toplumun yönetimi ve önderliği, adil, takvalı ve zamanın koşullarını bilen fakihe aittir.
Nasıl işler?
Anayasanın 107. maddesine göre Rehber'i halkın seçtiği Uzmanlar Meclisi (Meclis-i Hubregân) belirler. Meclis, nitelikli fakihleri inceleyerek aralarından birini seçer. 111. maddeye göre görevini yapamaz hâle gelen ya da gerekli nitelikleri yitiren Rehber'i görevden alma yetkisi de bu meclise aittir.
Anayasanın 110. maddesi Rehber'in yetkilerini sayar. Bunlar arasında ülkenin genel politikalarını belirlemek ve uygulanmasını denetlemek, silahlı kuvvetlerin başkomutanlığı, savaş ve barış ilan etmek, yargı erkinin başı ile devlet radyo-televizyonunun başkanını atamak ve Anayasayı Koruyucular Konseyi'nin fakih üyelerini atamak yer alır. Devrim Muhafızları da komuta zinciri bakımından Rehber'e bağlıdır.
Neden önemli?
İran'da savaş, nükleer program ve dış politika gibi temel kararlarda son söz Rehber'indir. Bu yüzden Rehber'in açıklamaları, fetvaları ve atamaları hükümetin açıklamalarından daha belirleyici kabul edilir. Farsça basında "Rehberlik çizgisi" ifadesi, bu makamın görüşlerini en yakından yansıttığı düşünülen yayın organlarını tanımlamak için kullanılır.
1979'dan bu yana makamda üç kişi bulundu: Ayetullah Ruhullah Humeyni (1979-1989), Ayetullah Ali Hamaney (1989-2026) ve Ayetullah Müçteba Hamaney. Associated Press'e dayanan Fortune haberine göre Ali Hamaney, 28 Şubat 2026'da savaşın ilk aşamasında İsrail'in düzenlediği bir saldırıda öldürüldü. Uzmanlar Meclisi, oğlu 56 yaşındaki Müçteba Hamaney'i yeni Rehber olarak seçti ve bu seçim 9 Mart 2026'da duyuruldu. AP'ye göre Müçteba Hamaney Devrim Muhafızları ile yakın bağlara sahip bir din adamı.
Tartışmalar
Velayet-i Fakih, Şii din adamları arasında da tartışmalı bir ilkedir. Bazı din adamları din adamlarının doğrudan siyasi yönetimde yer almasına karşı çıkıyor. Fortune/AP haberine göre bazı İranlı siyasetçiler makamın babadan oğula geçmesini, devrimle devrilen şah dönemine benzeterek eleştirdi. Wikipedia'daki maddeye göre Müçteba Hamaney göreve geldiğinden beri kamuoyu önüne nadiren çıkıyor ve sağlık durumu hakkında spekülasyonlar sürüyor.
