İngiltere merkezli Uluslararası Magnitsky İnsan Hakları Ödülü, bu yıl Meşhed'li eski boks şampiyonu ve idama mahkûm siyasi mahkum Muhammed Cevad Vafayi Sani'ye verildi. Iran International'ın aktardığına göre ödülü düzenleyenler, Vafayi Sani'nin dosyasını; ağır fiziksel ve psikolojik işkence, uzun süreli tecrit hapsi ve tekrarlanan idam tehditleri iddialarına atıfla İran'da muhaliflere yönelik baskının, ifade özgürlüğü ihlallerinin ve adil yargılanma hakkından mahrumiyetin bir simgesi olarak tanımladı.
Vafayi Sani, Kasım 2019'daki (Aban 98) ülke çapındaki akaryakıt zammı protestolarına katıldığı gerekçesiyle tutuklanmıştı. Söz konusu protestolar, benzin fiyatlarının bir gecede üç katına çıkarılmasının ardından düzinelerce şehre yayılmış ve güvenlik güçlerinin müdahalesi sırasında çok sayıda can kaybı yaşanmıştı. İngilizce kaynaklara göre Vafayi Sani, kundaklama ve kamu malına zarar verme suçlamasıyla bağlantılı "yeryüzünde bozgunculuk" (moharebe) iddiasıyla üç farklı kez idama mahkûm edildi: ilk karar ve 2024'teki ikinci karar Yargıtay tarafından bozuldu, ancak Meşhed Devrim Mahkemesi 3. Şubesi Eylül 2024'te üçüncü kez idam cezası verdi. Avukatı Babak Paknia'nın 4 Ekim 2025'te açıkladığına göre bu son karar Yargıtay'ın 9. Dairesi tarafından onandı; Norveç merkezli İran İnsan Hakları örgütü, Vafayi Sani'nin zorla itiraf almak amacıyla işkenceye tabi tutulduğunu iddia ediyor. Dünya Boks Konseyi ve çok sayıda sporcu, hayatının bağışlanması çağrısında bulundu.
Magnitsky İnsan Hakları Ödülü 2015'te Britanya'da kuruldu ve bugüne kadar çok sayıda tanınmış siyasetçi ve insan hakları savunucusuna verildi. Ödül, Rus vergi avukatı Sergei Magnitsky'nin adını taşıyor; Magnitsky, 2009'da Moskova'da gözaltındayken yaşamını yitirmişti ve ölümü sonrasında çok sayıda ülkede insan hakları ihlalcilerine yönelik "Magnitsky yaptırımları" adıyla bilinen hedefli yaptırım mekanizmaları geliştirildi.
Vafayi Sani, tutuklanmadan önce Meşhed'de amatör boks şampiyonluğu unvanları kazanmış bir sporcuydu. Davası uluslararası spor çevrelerinde de yankı buldu: Dünya Boks Konseyi (WBC) ve çok sayıda profesyonel boksör, kamuoyu çağrılarıyla İran makamlarına idamın durdurulması talebini iletti. Norveç merkezli İran İnsan Hakları (Iran Human Rights) örgütü, Vafayi Sani'nin uzun süre tecritte tutulduğunu ve zorla itiraf alınmaya çalışıldığını belirterek davayı "yargısız infaz riski taşıyan" örnekler arasında sınıflandırıyor.
Bağlam
Arka plan:
- Kasım 2019 (Aban 98): Akaryakıt zammına karşı başlayan ülke çapındaki protestolarda Vafayi Sani tutuklandı.
- Haziran 2024: Yargıtay, Vafayi Sani hakkındaki ikinci idam kararını bozdu.
- Eylül 2024: Meşhed Devrim Mahkemesi 3. Şubesi, üçüncü kez idam cezası verdi.
- 4 Ekim 2025: Yargıtay'ın 9. Dairesi, üçüncü idam kararını onadı.
Kim kimdir / kavram: Moharebe ("yeryüzünde bozgunculuk/savaşma"), İran ceza hukukunda idamla cezalandırılabilen, genellikle siyasi suçlamalarda kullanılan bir kategoridir; tanımı geniş olduğu için insan hakları örgütleri, bu suçlamanın sık sık protestocular ve muhalifler için kullanıldığını savunuyor. Sergei Magnitsky, 2008'de üst düzey Rus yetkilileri hedef alan bir vergi dolandırıcılığını ortaya çıkaran ve bunun ardından tutuklanıp gözaltında hayatını kaybeden bir avukattı; adını taşıyan ödül ve yaptırım rejimleri, dünya çapında insan hakları savunucularını ve ihlalcilerini konu alıyor.
Rakamlarla:
- Vafayi Sani hakkında üç farklı idam kararı verildi; bunlardan ikisi Yargıtay tarafından bozuldu, üçüncüsü Ekim 2025'te onandı (HRANA, RFE/RL).
- Magnitsky İnsan Hakları Ödülü, kuruluşundan bu yana (2015) yıllık olarak veriliyor (Iran International, 10 Kasım 2026).
- Amnesty International'ın Temmuz 2026 raporuna göre İran, yalnızca Ocak 2026 protestolarıyla bağlantılı suçlamalardan en az 26 kişiyi idam etti; aynı raporda İsfahan'daki bir cezaevinde bu protestolarla ilgili 70'ten fazla kişinin idama mahkûm edildiği belirtiliyor.
- İran International'ın ayrı bir haberine göre, Mehr ayında (22 Eylül–21 Ekim 2026) ülke çapında en az 79 kişi idam edildi; bu veri, Vafayi Sani'nin davasının içinde bulunduğu baskı ortamının ölçeğini gösteriyor.
Sırada ne var: Vafayi Sani'nin avukatı Babak Paknia ve insan hakları örgütleri, idamın infaz aşamasına geçip geçmediğini yakından takip ediyor. HRANA'nın önceki raporlarına göre dosya daha önce infaz birimine sevk edilmiş, ardından Yargıtay'ın yeniden inceleme kararıyla süreç geçici olarak durdurulmuştu; Magnitsky ödülünün bu aşamada verilmesi, davayı uluslararası kamuoyunun gündeminde tutma çağrısı olarak okunuyor.
Benzer bir örnek için şair Peyman Farahavar'ın idam dosyasının infaz birimine gönderilmesi haberimize bakabilirsiniz.


